کتاب دایرة المعارف دستبافته عشایری و روستایی

عقیل سیستانی

گزارش اسپم
ارسال شده در تاریخ 5 بهمن 1397 | بازدید از اثر: 117
  • نگارخانه آثار
  • آلبوم ها
کتاب دایرة المعارف دستبافته عشایری و روستایی منطقه سیرجان (گزیده بهترین و قدیمی ترین دستبافته) جلد سوم
جلدسوم کتاب دایرة المعارف دستبافته عشایری و روستایی استان کرمان شامل منطقه سیرجان (گزیده بهترین و قدیمی ترین دستبافته) به قلم عقیل سیستانی در 200صفحه رنگی در قطع رحلی کوچک از طریق انتشارات پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری کشور و اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان کرمان چاپ و منتشر شده است.
بی‌شک پیشینه گلیم‌بافی و ـ درادامه ـ تداوم و گسترش آن، تنوع تکنیک و ـ به‌مرور ـ گره‌بافی یا شکل‌گیری قالی‌بافی بر کسی پوشیده نیست. ‌منشأ این هنر، ریشه در تفکر بشر، در به‌وجود آوردن ملزومات زندگی آن زمان، دارد و گسترش و تداوم بافت و تنوع اقوام بافنده نیز باعث به‌وجودآمدن تنوع تکنیک، نقش، طرح و دستبافته شده است و استان کرمان، به‌خصوص منطقه سیرجان، از این قاعده مستثنا نبوده و نیست. این منطقه یکی از غنی‌ترین تنوع ایلات و عشایر و به‌تناسب طرح، نقش و دستبافته را به خود اختصاص داده است. در این منطقه، اقوام ترک، کرد، عرب، لُر، فارس و ... به‌سر می‌برند که همین عامل باعث شده سیرجان در بین دیگرمناطق یکی از غنی‌ترین تنوع دستبافته داری را از آن خود کند. اگرچه تاکنون این نوع دستبافته، آنچنان که شایسته و سزاوارش بوده، به‌خوبی معرفی نشده و حتی پژوهش حرفه‌ای و عمیقی پیرامون آفرینشگران آن ـ فلسفه طرح و نقش و سیر تنوع و تغییر، عناوین و ویژگی‌شان ـ صورت نگرفته است.
در چنددهه گذشته، سیرجان ـ هم در داخل و هم در خارج از کشور ـ شهرت و جایگاه خاصی در تولید و تجارت دستبافته عشایری، به‌خصوص گلیم شیریکی‌پیچ و گلیم‌فرش، به‌دست آورده است و این اعتبار ریشه در پتانسیل خاص جغرافیایی، اقتصادی و فرهنگی منطقه دارد. همین امر باعث شده، نام سیرجان در بین شهرهای استان کرمان معروف و برجسته و جهانی شود.
روند شکل‌گیری دستبافته، بدون درنظرگرفتن ایلات و بافندگان منطقه، کاری غیرممکن و بی‌هویت است، به همین دلیل، در بخش دوم فصل اول، به معرفی ایلات و عشایر بافنده منطقه ـ افشار، بُچاقچی، قرائی، رائینی، خراسانی، لُری و طایفه شول، آل‌سعدی و طایفه مستقل میرپاریزی، محمودآبادی و زیدآبادی ـ پرداخته شد. در فصل دوم، برگزیده بهترین و قدیمی‌ترین دستبافته عشایری و روستایی منطقه سیرجان، که در طی ده سال اخیر به‌واسطه نویسنده، عکاسی و تحقیق شده است، جمع‌آوری و ارائه گردید. هرعکس شامل دستبافته ملزوم زندگی عشیره‌‌ای و روستایی ـ قالی، قالیچه، گلیم، خُرجین، سفره، رکعت، مفرش، نمک‌دان، خوره، جوال، گاله، کشک‌دان، قاشق‌دان، دکارت‌دان، آینه دان، دمک بند، چپق‌دان، جلد قرآن (جاقرآنی)، گهواره بچه (اصطلاحاً نعنو یا ننو)، توبره، پوشش و تزئین حیوان باربر (جُل اسب و قاطر و شتر)، توشه‌دان، دست‌دان و ... ـ است که به اختصار شرحی درباره آن داده شد.
در این منطقه، دستبافته به دو گروه گلیم‌باف و قالی‌بری تقسیم می‌شود که آن هم به دو گروه ساده‌باف (پودگذاری) و پیچ‌باف (پودپیچی) تقسیم می‌گردد. گلیم ساده‌باف با تکنیک‌های تک‌قلاب، جفت‌قلاب، پود معلق، پود اضافه و ـ تاحدودی ـ چاک‌دار بافته می‌شود. همچنین از گروه گلیم پیچ‌باف، می توان به گلیم شیریکی پیچ اشاره کرد که مشهورترین و متداول ترین تکنیک بافندگی در منطقه سیرجان به شمار می رود. نقش و طرح نیز مهم‌ترین شاخصه شناسایی و هویت دستبافته ایلات و طوایف استان کرمان و منطقه سیرجان به شمار می‌روند. ‌مهم‌ترین طرح دستبافته فرشینه/ پرزباف/ قالی‌باف ایلات و طوایف بافنده منطقه سیرجان شامل ‌راه‌راه (محرمات)، موسی‌خانی، موسی‌خانی گلدانی، سماوری، سه‌کله (تک‌ترنج، دوترنج، سه‌ترنج، چهارترنج و ...)، ارگه‌ای/ ارگهی، پنج‌کله، شش‌کله، هفت‌کله، چهارگل، شول/ بندی، ستاره‌ای، حشمت، حشمت محرابی، پنج‌ترنج، ترنجی، سماوری، لچک‌ترنج، تک ترنج، دوترنج، سه‌ترنج، پنج‌ترنج/ پنج‌گل، شش‌ترنج، ترنجِ منبری، ترنجِ محرمات، گلدانی، گلدانیِ ترنج‌دار، گلدانیِ جانوری، گلدانیِ استکانی، گلدانیِ جنگلی، گل‌فرنگ، دوگل‌پاریزی، غلط، بابابیگی، پنج‌ترنج بابابیگی، بابابیگیِ لنگری، لنگریِ بالدار، درختی، خوشه‌انگوری/ پهلوی، خشتی، جنگلی، سینی، شترمرغ/ مرغی، شیری، کتری/ بته‌کتری، بته‌ای/ بته‌جقه، بته‌دندانه‌دار، بته‌بزرگ/ کلانچ/ کلانژ، بته‌سروی، مادروبچه/ اتو، بته‌جقه دوقلو، بته‌شاهی، بالغ/ بالیق/ بالوق، تصویری و ... است که گزیده بهترین و قدیمی‌ترین‌شان تقدیم حضورتان شد.
مهم‌ترین طرح دستبافته گلیم‌بافی ـ گلیم زیرانداز، گلیم روباری و دستبافته کیسه‌ای ـ این منطقه شامل حشمت، گلدانیِ موسی‌خانی، موسی‌خانی، ابرباد، ابربادِ ترنج‌دار، ابربادِ کف‌ساده، کف‌ساده، بته‌ای/ بته‌جقه، بته‌دندانه‌دار، بته‌بزرگ/ کلانچ/ کلانژ، بته‌سروی، مادروبچه/ اتو، بته‌جقه دوقلو، بته‌شاهی، بالغ/ بالیق/ بالوق، لچک‌ترنج، ترنجی، دوترنج، سه‌ترنج، پنج‌ترنج، ترنجِ منبری، پنج‌ترنج/ پنج‌گل، ترنج جانوری، ترنج محرمات، گلدانی، گلدانیِ ترنج‌دار، گلدانیِ جانوری، گلدانیِ مرغی، گلدانیِ استکانی، سماوری، جنگلی، شترمرغ/ مرغی، شیری، کتری/ بته‌کتری، خشتی، سه‌کله (تک‌ترنج، دوترنج و سه‌ترنج)، ارگه‌ای، بابابیگی، بابابیگیِ لنگری، لنگریِ بالدار، ستاره‌ای، سینی، درختی، بخیه، تاس/ قرص، خارا، بندی، واگیراه‌ای، راه‌راه/ محرمات، چهل‌ماشوله/ سینه‌ریز، تلفیقی/ ترکیبی ـ (ارگه‌ای و کتری)، (سه‌کله و بابابیگی)، (سه‌کله و بخیه)، (پنج‌ترنج و موسی‌خانی) ـ و ... است که گزیده آن آورده شد.
نقوش نیز به سه گروه گیاهی (‌بیشتر نقوش گیاهی در کتاب آمده)، حیوانی و تاحدودی انسانی تقسیم شده‌اند. اغلب این نقوش در گذشته بر دستبافته، به‌صورت فی‌البداهه و ذهنی‌باف، به‌وجود آمده‌اند. با علم به این‌که در گذشته هرایل و طایفه‌ای نقش و طرح خودش را بافته و گزینش و نوع رنگ‌بندی‌شان بر مبنای ذوق و علاقه شخصی بوده، به‌مرور این نقوش از اصالت ایلی درآمده و به دیگرایلات و مناطق رواج پیدا کرده و امروزه به بسیاری‌دلایل تشخیص و هویت‌دهی این نقوش کار سخت و مشکلی است، ولی سعی شده تا حد امکان این مهم صورت پذیرد.
امروزه ایلات و بافندگان سیرجان دیگر مانند گذشته شاکله خاص و بومی ندارند و تحقیق درباره نقوش و ویژگی بافت و تمایز قومی و ایلاتی آنان بسیارسخت و زمان‌بر است. ‌یکجانشین‌شدن آنان نیز باعث شده، بسیاری از ویژگی‌های قومی و هنری این اقوام به مرور از بین برود یا با دیگراقوام مشترک گردد؛ به همین دلیل شناسایی و هویت‌دهی نقوش و تکنیک‌های بافت رایج دستبافته این منطقه کاری سخت و درعین‌حال بسیارارزشمند و ماندگار است. این مهم از سال‌ها پیش با همکاری معاونت صنایع دستی و هنرهای سنتی آغاز و سعی شده بخشی از نتیجه تحقیق در این کتاب منتشر گردد.
امیدوارم توانسته باشم گامی هرچندکوتاه در حفظ و احیا و معرفی دستبافته داری استان کرمان و منطقه سیرجان بردارم.
عقیل سیستانی- دانشجوی دکتری پژوهش هنر دانشگاه تهران

لیست علاقه مندان [0]

خروج
نــام کاربری:
کلمــه عبور:
کلمه عبورم را فراموش کرده ام
خروج
گزارش